પાણી જયારે પર્વત પરથી વહી જતું હોય ત્યારે રસ્તામાં પથ્થરો અને કેટલીયે અડચણો આવે. પણ પાણી જ્યાં જગ્યા મળે ત્યાં શોધીને, ખાડો પાડીને ધીમે ધીમે આગળ વધતું જ જાય. પર્વત પરથી પડતા પાણીને ક્યારેય રોકી શકાય નહિ. તમે એક જગ્યાએથી રોકો તો એ બીજી જગ્યાએથી રસ્તો કરે પણ પાણી પોતાનો રસ્તો કરી જ લે, આડો અવળો, વાંકોચૂકો પણ અંતે એની ગતિ હંમેશા આગળ વધવાની જ હોય છે.
આવા જ પ્રકારના માણસો પણ હોય છે. હકીકતે માનવો વિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ હોમોસેપિયન્સ, બિલકુલ આવા જ, રસ્તો શોધવાવાળા છે. ક્રિયેટીવીટી એ માનવોનું સહુથી ધારદાર શસ્ત્ર છે. આપણે લોકો એટલા બધા ક્રિયેટિવ છીએ કે એ અજોડ સદગુણ છે. ક્રિયેટિવિટીનું એક પ્રકાર છે રસ્તો શોધવો.
આપણે અમદાવાદથી વડોદરા જવું હોય અને જો એસ.ટી. બસો બંધ થઇ ગઈ હોય તો તરત જ આપણે એવું વિચારવા લાગીએ કે બીજો રસ્તો શું છે? તરત જ આપણને ટ્રેન યાદ આવે, અથવા તો ગાડી ભાડે લઈને પણ જતા રહીએ. પણ ટ્રેન કે ગાડી ભાડે મળવાની શક્યતા ના હોય તો? હવે જો જવું જ પડે એવું હોય તો આપણે કરીએ શું? આ પરિસ્થતિમાં દરેક જણ અલગ અલગ પ્રકારે વર્તે છે. પણ એ બધાના મૂળમાં ક્રિયેટિવિટી છે. તમે શું રસ્તો પસંદ કરો છો અને કેટલો ઝડપથી પસંદ કરો છો એ તમારી મરજીની વાત છે. મારે વડોદરા તો જવું જ હતું. તો પછી સ્કુટરમાં (બજાજ સુપર) પેટ્રોલ ફૂલ કરી દીધું અને માથા પર મફલર બાંધીને નીકળી પડ્યા. એટલે એમાં એવું છે કે તમે રસ્તો કેવો શોધો છો એ ક્રિયેટિવિટી દર્શાવે છે.
અને આપણી આ ખૂબી એવી છે કે આપણે એવા એવા રસ્તાઓ બખૂબી શોધી કાઢીએ કે આપણને આશ્ચર્ય થાય કે આપણે આવું સરસ શોધી કાઢ્યું? તમારી સામે પ્રશ્ન રજુ કરવામાં આવે એટલે મન એટલી ઝડપથી એના રસ્તાઓ શોધવા મચી પડે અને મનોમન એની કાચી રૂપરેખા તૈયાર પણ કરી નાખી હોય. કોઈ પૂછે તો પક્કે પાયે શબ્દોમાં વર્ણન કરતા હજુ વાર લાગે પણ મને સબકોન્શિયસલી આખેઆખી ડિઝાઈન કરી નાખી હોય.
અને પર્વત પરથી સરતા પાણીની જેમ મન જાત જાતના રસ્તાઓ શોધી કાઢે. આપણે ગણિતના દાખલામાં ભણવામાં આવતું હતું એમ કે ત્રણ આંકડાનો ઉપયોગ કરો તો જુદા જુદા કેટલા નંબરો બનાવી શકાય? તે એ બધાજ નંબરો (એટલેકે શક્યતાઓ)ને આપણે પળવારમાં તપાસી લીધી હોય અને મારો અનુભવ તો એવો છે કે આપણે એક ખૂણામાં કાગળ-પેન લઈને બેસીએ તો જેટલી શક્યતાઓ વિચારી હોય એનાથી વધુ સારો બીજો ઉપાય પણ મળી જાય.
તમારે રોજે-રોજ હજારો ઉદાહરણો જોવા મળે. આજે દૂધ ખલાસ થઇ ગયું છે, તો નેસકોફી પી લઈશું. બેંકમાં નવો કાયદો આવ્યો છે કે તમારે નોકરીનું સર્ટીફીકેટ આપો તો જ ખાતું ખોલી આપીશું. તો સર્ટીફીકેટ કઈ રીતે લઈશું અથવા તો મેનેજર જોડે ઓળખાણ કે પછી બેંક જ બીજી કરી નાખીએ કે પછી કાયદાના અર્થઘટનની બીજી બાજુ બતાવવી….એમ તમે કેટલીયે શક્યતાઓ તપાસીને ખાતું ખોલાવી તો દો જ.
આમારા કોમ્પ્યુટર સાયન્સના ડો. વિમ્સની વાત છે. એ અમારા એડવાઈઝર, અને એવું નક્કી કરે કે આમારે કયા વિષયો લેવા. અને દરેક વિષયની એટલી બધી ફી હોય કે જે વિષય કમ્પલસરી ના હોય એ અમે છોડી દેવાનો પ્રયત્ન કરીએ. એમાં એક “ઓપરેટીંગ સિસ્ટીમ” કરીને વિષય હતો જે કમ્પલસરી હતો. અને મારે લેવાની ઈચ્છા હતી નહિ. તે ડો. વિમ્સને મળીને મેં એવું કહ્યું કે મારે કાઉન્ટી કોલેજમાં એક ઓપરેટીંગ સિસ્ટમનો વિષય લેવો છે. તે ડો. મને કહે કે એમાં શું, ઘણી સરસ વાત છે. લઇ લે, મને કેમ પૂછે છે? તે મેં કહ્યું કે એવું કરીને હું આપણી યુનિવર્સીટીનો વિષય સ્કીપ કરવા માંગું છુ. તે ડો. વિમ્સને તરત ખયાલ આવ્યો, કે એવું ચાલે જ નહિ. અને મેં એ વિષય લઈ પણ લીધો.
પણ આમાં વાત એમ છે કે આપણે યેન-કેન પ્રકારે નવા નવા નુસ્ખાઓ શોધી કાઢીએ છીએ. અંગ્રેજીમાં આને આ લોકો “આઉટ ઓફ બોક્ષ્” વિચારસરણી કહે છે જેમાં આપણે રોજે-રોજની રૂઢિગત, પ્રણાલિકાગત વિચારસરણીને બદલે નવીન રસ્તો શોધીએ.
અને એ વાતેય ખોટી નથી. તમે જેટલા વધુ અને નવા (ક્રિયેટિવ) વિચારો અમલમાં મુકો એટલી પ્રગતિ વધુ થઇ શકે એવી શક્યતા ખરી.
ક્રિયેટિવિટીના ઉદાહરણો જુવો તો એની ક્યાય કોઈ કમી નથી. ચારે બાજુ તમને જાત જાતના ક્રિયેટિવ ફંડા જોવા મળશે. એક વસ્તુ નથી થતી તો બીજું કરો. “હોઠ સજા તો ઉત્તર ઝાઝા” “આગે આગે ગોરખ જાગે”. એક દરવાજો બંધ થયો છે તો બીજી બારી ખુલે છે. ગ્લોબલ વોર્મિંગ થાય છે અને ઘણી દુનિયા ડૂબી જશે તો અમુક લોકો સૈબીરીયા અને બીજા ઠંડા પ્રદેશોમાં વસવાના સપના જુએ છે. પૃથ્વી પર જગ્યા નથી તો માનવો ચંદ્ર પર અને મંગલ પર વસશે. ખુબ ગરમી પડે છે તો એ.સી. લાવી દઈશું. આ બધી તો રાજ બરોજની વાતો છે જેના ઉપાયો લગભગ નક્કી હોય. પણ અમુક વાર તો આપણે એવી અજબ ક્રિયેટિવિટી જોવા મળે કે સલામ કરવાનું મન થાય. એવા વિચારો આવવા એ જ અદ્ભુત ઘટના કહેવાય. સ્ટીવ જોબ્સે શોધેલું આઈ-પેડ કે પછી આકાશમાંથી પાછુ ઉતારી શકે એવું ડિસ્કવરી યાન.
એક વાર પ્રેશર કુકરમાં મારા માસી ઢોકળા બનાવતા હતા તે અંદર કૈક એવું થયું કે એક નાની થાળી કુકરના ઢાંકણામાં બરોબર ચીપકી ગઈ, આમ એકદમ ફીટ. એટલે કેટલુંયે કાઢવા મથીએ પણ નીકળે જ નહિ. મેં ચમચી, સ્ક્રુ ડ્રાઈવર, બધાથી પ્રયત્ન કર્યા. એક વાર તો કુકરની વ્હીસલ કાઢીને એમાંથી ફૂંક પણ મારી જોઈ, પણ થાળી મચક આપે જ નહિ. મારો કઝીન, ત્યાં હતો એ અંદરથી હવા પૂરવાનો પંપ લઇ આવ્યોને એ કુકરની વ્હીસલના કાણામાં ભરાવીને પંપ માર્યો તે થાળી બહાર આવી ગઈ. કેટલો સરસ ઉપાય. આને ક્રિયેટિવિટી જ કહેવાય ને!
કશું પણ નવું શોધી કાઢો, નવીન પ્રયોગ કરો જેનાથી કૈક નવું જાણવા, શીખવા કે પ્રગતિ કરવા મળે. એવી વાતોનો અખૂટ ખજાનો આપનામાં છુપાઈને પડ્યો છે. આપણે એને શોધીને બહાર લાવવાનો છે. ક્યારેક આપણે આપની પોતાની જાત પર જ ગર્વ અનુભવીએ કે અમુક પરિસ્થિતિમાં કેવો સુંદરતમ ઉપાય શોધી કાઢ્યો છે. અને આવા ઉપાયો શોધવા માટે આપણે ખુબ જ હાઈ આઈકયું વાળા હોવાની જરૂર નથી. જે લોકો અત્યંત વિચક્ષણ બુદ્ધિ ધરાવતા હોય એવા જ લોકો ક્રિએટિવ હોય એવું જરૂરી નથી. હકીકતે ક્રિયેટિવિટી અને તમારા સ્કુલના રિઝલ્ટને કોઈ જ સંબંધ નથી. વાસ્તવમાં તો જે વ્યક્તિ પોતાની ક્રિયેટિવિટીને પીછાણી એના પર કામ કરે એ સહુથી વધુ હોશિયાર કહેવાય.
લોકો ક્રિયેટિવિટીના પ્રયોગો કરીને એવા કેવા રસ્તાઓ શોધી કાઢે છે એ જોઈને આશ્ચર્યમાં પડી જવાય. આ પ્રકારની પ્રગતિ ખરેખર કુદરતમાં પણ જોવા મળે છે. કુદરતમાં બેક્ટેરિયા આંખોથી જોઈ પણ ના શકાય એવા જંતુઓ છે પણ એ જીવાણુઓ દર વર્ષે કેવા કેવા કડક રસાયણો સામે પ્રતિકારક શક્તિ મેળવી લે છે. આપણું શરીર પણ જેવો પ્રદેશ હોય એની સામે જરૂરી પ્રતિકારકતા મેળવી લે છે.
આપણી આ ખૂબીને વાપરવી કઈ રીતે? આપણે જે કામ કરવું છે એ તરત શોધી લેવું અને તરત કરવું તો આપણે જે કરવા માંગતા હોઈએ છીએ એ મેળવી શકીએ. પણ મારે એવું થાય કે ખરેખર મને શું ગમે છે એની ખબર જ નથી પડતી. તો પછી શું કરવું? એ કેસમાં એવું કે તમને જે ફાવે છે, સહેજ પણ જેની ઈચ્છા છે એ કામ ચાલુ કરી દેવું, ધીમે ધીમે, આપણને ખરેખર શું ગમે છે એ આપણે શોધી કાઢીશું.
