દુનિયા બનાનેવાલે કાહે કો દુનિયા બનાઈ


નોર્ટેલમાં જયારે મારી નવી નોકરી શરુ થઇ ત્યારે કામ-કાજમાં હું ખુબ જ ચોક્કસ રહેતો. જે કામ આપે એ કરી નાખ્યું હોય અને રજા લેવાની તો વાત જ ક્યાં? શરૂઆતમાં જોશ ખુબ હોય અને પાછુ જોબમાં લોકોને છુટા કરવાનું ચક્કર ચાલતું હોય.

એક વાર મારો એક કલીગ, વેટ્રી મને કહે કે જો પેલો કોન્ફરન્સ રૂમ દેખાય છેને, એમાં અત્યારે એચ. આર. ના માણસો બેઠા છે. તે કોટ અને ટાઈ પેહેરલા બે જણ હતા. મને કહે આજે એ લોકો એ સવારથી સાંજ સુધીમાં ત્રીસ જણને લે-ઓફ કર્યા છે. એટલે મને તો કંપારી જ છૂટી ગઈ. અરે, મારી બાજુની ટીમનો ગૌરવ એક હતો એનો  ય એ લોકોએ નંબર લગાડી દીધો છે. તે મારું તો મન જ કડવું થઇ ગયું. કામકાજમાં ચિત્ત ચોંટે જ નહિ. અમારે એ દિવસે સોફ્ટવેરના ફ્લો ડાયાગ્રામ બનાવીને સબમિટ કરવાના હતા. તે મને કશું કરવાનું ગમે નહિ. મનમાં ઉદ્વેગ એવો હોય કે આ બધું ક્યાં અટકશે?

એનું કારણે ય વ્યાજબી હતું. આમાં જેનો નંબર લાગે એને કાંતો ભારત ભેગા અથવા તાત્કાલિક બીજી જોબ શોધવી પડે. મને એવું કરવાની તૈયારી નહતી. એક બાજુ અમેરિકામાં સેટલ થવાની ઈચ્છા હોય અને બીજી બાજુ જોબનો કોઈ ભરોસો ના હોય (કારણકે સેટલ થવા માટે જોબ રિલેટેડ વિસા જરૂરી છે.) એને કારણે મનમાં પારાવાર તણાવ ઉભો થાય

હવે ઇકોનોમી એટલી ખરાબ કે અમેરિકામાં ક્યાય જોબ જ ના મળે એવું હતું. તમે સવારે સી.એન.એન. ન્યુઝ સંભાળો તો એક જ વાત થતી હોય: આજે મોટર કંપનીએ ૧૫૦૦૦ લોકોને જોબમાંથી છુટા કરવાનું નક્કી કર્યું છે. ટેલીકોમમાં ૧૨૦૦૦, સર્કિટમાં ૧૭૦૦૦ ને એવું સતત ચાલ્યા જ કરે.

એમાં અમારા નોર્ટેલ નંબર ક્યાં હતો? નોર્ટેલે ગજા બહાર લોકોને હાયર કરી નાખ્યા હતા. નોર્ટેલની જાહેરાત જ એવી જોરદાર. મોન્સ્ટર.કોમ વેબસાઈટ આખા અમેરિકામાં લોકોને જોબ આપવાનું કામ કરતી કંપની. એમાં તમે તમારો બાયો ડેટા નાખો એટલે એના થકી તમે ક્યાંકને ક્યાંક ગોઠવાઈ જાવ. તે નોર્ટેલમાં એવા પોસ્ટરો મુકેલા હોય કે અમે “મોન્સ્ટર” એટલે કે મોન્સ્ટર.કોમને ખાઈ ગયા છે હવે બીજું શું ખાઈશું? લોકો એવો જોક કરે કે રસ્તા પરથી પસાર થતો માણસ જો નોર્ટેલમાં પાણી પીવા પણ ગયો હોય તો કંપની એને ય જોબ આપી દેતી હતી.

અને પછી ઇકોનોમી ડાઉન થઇ. તે એક વાર ૧૦૦૦૦ લોકોને છુટા કર્યા પછી બીજી જાહેરાત બીજા ૫૦૦૦ની થઇ. એ કામ ૩ મહિનામાં પતી ગયું. અમને થયું હાશ! હવે શાંતિ. ત્યાતો અઠવાડીયા માં જ બીજા ૫૦૦૦ની જાહેરાત. એટલે અમને થયું કે આ ક્યાં અટકશે? આજુ બાજુ કેટલાયે મિત્રો, રોજ સાથે જમતા ને કામ કરતા એમની જોબ હવે નહતી.

આમારી કંપનીએ સતત લેઓફ ચાલુ રાખ્યા હતા. એનો અંત આવતો જ ના હતો. અમને એનો અંત દેખાતો ના હતો. તમને વર્ષના અંતે પ્રમોશન અથવા બોનસ મળે જ નહિ. તમારી જોબ ચાલુ હોય એ તમારું બોનસ અને પ્રમોશન. એક વર્ષમાં કંપનીએ દસ હજાર, બીજા દસ હજાર અને ત્રીજા પાંચ અને પછી ફરી દસ અને એમ સતત લે-ઓફ કરે રાખ્યા હતા.

એટલે અમે લોકો તો જે કામ હોય એ જરૂર કરતાંયે વધુ ઝડપથી પતાવી દઈએ. ધોરિયા અમેરિકનો (ઘણા ખરા) આરામથી જોબ પર આવે , ને દેસી લોકો આવી જ ગયા હોય કાં તો એટલું બધું રોકાય, કોઈક વાર તો એક દેસી બીજા દેસીને જોઈને જોઈને મોડે સુધી રોકાય. વીક એન્ડ, તે વાંધો જ ક્યાં છે, હું હાજર જ છુ! ત્રણ ઇન્ટીગ્રેશન જોડે કરવાના છે? ચોક્કસ, એમાં પૂછવાનું હોય જ નહિ. નવી જોબ, ફ્રેશ ગ્રેજ્યુએટ અને કામ કરવાનું જોરદાર જોશ. એ બધાનો સરવાળો એ કે એક અઠવાડિયામાં અમે કેટલાયે કલાકો વધારે કામ કરતા (અને ઓવર ટાઈમ કે રાજા જેવું કોઈ જ કમ્પેન્સેશન વગર). અઠવાડિયામાં સામાન્ય રીતે ૪૦ કલાક કામ કરવાનું ઠેરાવેલું હોય એના બદલે ક્યારેક ૬૦, ૭૦ એટલા કલાકો કામ થઇ જતું.

અરે, હદ એટલે સુધી કે કંપની તરફથી બોલિંગ કરવા લઇ ગયા હોય ત્યાં એકાદ-બે જણ પોતાના લેપટોપ લઈને આવ્યા હોય અને પોતાનો વારો આવે એ પહેલા એમાં કશુક કામ કરતા હોય. (દડો ગબડાવીને લાકડાંના નળાકાર સ્તંભો પડી દેવાની રમત)

તે અમારી કંપની દરેક જણને ફ્રી બેકપેક આપતી હતી તમારે એનું ફોર્મ ભરીને તમારા મેનેજરની સહી લઇ લેવાની. તે સતીશ મને કહે કે ના યાર, મારે બેકપેકની ક્યાં જરૂર છે, નકામું કંપની પર બોજો બનવું અને નજરમાં આવી જવું? કે પછી એડોબે સોફ્ટવેરની પ્રોફેશનલ કોપી માટેની મંજૂરી લેવાની હોય. જો અત્યંત જરૂર ના હોય તો કંપનીને નુકશાન શા માટે કરવું, એવી વિચારસરણી.

તે લે-ઓફનો પારાવાર ભય એવો વ્યાપેલો હોય તે લોકો આવું ય કરતા જોવા મળ્યા હતા: ના ભાઈ, તાવ તો આવે, એમાં રજા પડવાની જરૂર શું છે? તે ઘણા લોકો અત્યંત શરદી કે તાવની પરિસ્થિતિમાં જોબ પર જોવા મળે. (ચપટા કે ચાઈનીસ લોકો ય એવા) તે મેં પેલા અનિલને કહ્યું કે તું અત્યારે ઘરે જતો રહે, તારી હાલત તો જો? આંખોમાંથી સતત પાણી જતું હોય ત્યાં તમે શું કોડીંગ કરવાના હતા? પણ એના થકી અનીલ બધાને એવું સાબિત કરવા માંગતો હોય કે એ કેટલો ડેડીકેટેડ એમ્પ્લોયી છે! હવે જયારે આ હદ બહાર જતું રહે ત્યારે વિચિત્ર પરિસ્થિતિ થઇ જાય. અનિલનો મેનજર કન્ફયુઝ એટલે થાય કે અનીલ કામ કરશે કે એનાથી તાવમાં નહિ થાય?

મારા મનના ઉચાટનો તો પાર નહિ. એક ઉદ્વેગનો પડછાયો પડછાયાની જેમ જ મનમાં સાથે સાથે ફર્યા કરતો હોય. આપણે એમ વિચારીએ કે આપણું પરફોર્મન્સ તો સરસ છે. આપણા પ્રોજેક્ટની પણ જરૂર છે તો આપણો નંબર શી રીતે લાગે? છતાંયે એ સાંત્વન સબ કોન્શિયસ મનને સ્વીકાર્ય હોતું નથી એટલે બુદ્ધિથી આપણે ગમે તેટલું વિચારીને મનને મનાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો હોય, ઉચાટ કે ઉદ્વેગ તમારો પીછો છોડે જ નહિ.

અને એટલે થાય એવું કે કામ કરવામાં ચિત્ત ચોંટે નહિ. કામ કરતા કરતા વિચારોની પટ્ટી એવી ફરે કે સતત વિચારોના આક્રમણથી મન થાકે ત્યારે જ સહજ શાંત પડે. અને આવા ઉચાટો મનોવિજ્ઞાનની દ્રષ્ટિએ મનમાં થી કોર્ટીઝોલ નામનુ દ્રવ્ય શરીરમાં ઉત્પન્ન કરે. આ  કોર્ટીઝોલ અને એડ્રિનાલીન ભેગા થાય ત્યારે માણસને કોઈ વિપરીત પરિસ્થિતિ માટે લડવા તૈયાર કરે (ખતરનાક સંયોજન). પણ અહી તો આપણે ક્યાં સિંહ કે વરુ સામે લડવાનું છે? એનાથી શરીરના ધબકારા તેજ થઇ જાય, આંખો અને મન તેજ થઇ જાય, પગ દોડવા માટે તૈયાર થઇ જાય. પણ આપણે જોબ પર એવું બધું કરવાની તો જરૂર ના હોય? પણ સબ્કોન્શીયશ મનને કોણ સમજાવે કે એને જે ઉચાટ (અને હવે ભય) લાગે છે એ સિંહ કે વરુનો નથી!! પણ સબ્કોન્શીયસ્લી આપણે એ સ્વીકારવા તૈયાર જ થતા નથી અને છેવટે સતત વિમાસણમાં અને મૂંઝવણમાં ફસાયેલા રહીએ છીએ. અને  કોર્ટીઝોલ શરીર પર બેફામ વિપરીત અસરો કરે કારણકે તમારે એ દ્રવ્યનો જે હતું હતો પ્રમાણે દોડવાની પ્રક્રિયા કરી નહિ. એટલે એ દ્રવ્ય પડ્યું પડ્યું શરીરમાં ઝેર ફેલાવે.

એટલે એ મુંઝવણ તમને ડીસઓરિયેન્ટેડ કરી મુકે. બહારથી જોનારને એમ લાગે કે અરે આમના જેવું કોઈ મજાનું જીવન છે જ નહિ. પણ અંદરથી તમારે જે સંઘર્ષ થતો હોય એ એવો હોય કે: તમે સવારે ઉઠો, આનંદથી તૈયાર થઈને જોબ પર આવો, કામ કરો પણ સતત મનના ભીતરમાં ભય /અજંપો હંમેશા ચાલુ હોય.

તમારી ભીતરમાં ચાલતો એ સંઘર્ષ શાંત પાડવા ઘણા લોકો કૃત્રિમ આનંદ મેળવવાના પ્રયત્નો કરે. મિત્રો સાથે લાંબી લાંબી વાતો કાર્ય કરે અથવા તો મુવી જોયા કરે કે ટીવી જોયા કરે. મનને સતત પ્રવૃત્તિમાં જકડી રાખે (distraction). જેથી મન બહારથી યાંત્રિક અને ઉપરછલ્લો આનંદ મેળવી શકે પણ અંદરખાનેથી મનને જે ઉચાટ, ઉદ્વેગ અને અજંપો થયા કરતો હોય એ ક્યારેય બહાર આવે નહિ અને માણસ અને બહાર આવવા ના દે અથવા એને બીજી રીતે કહીએ તો: માણસ એ અજંપો અને ઉચાટને અવગણવાનો પ્રયત્ન કરે છે. માણસ એ જાણતો હોય છે કે ઉચાટ થઇ રહ્યો છે છતાંયે એ અજંપા કે બેચેનીને સ્વીકારવા તૈયાર નથી. એનું કારણ એ હોય કે માણસ વિચારી વિચારીને થાકી ગયો હોય પણ એ અજંપાનો ઉપાય મળતો ના હોય. અજંપો જાય નહિ અને ઉપાય મળે નહિ એટલે જેવી હોય એવી પરિસ્થતિને પકડી રાખીને બહારથી હવાતિયા માર્યા કરે. આપણે હિન્દી ફિલ્મના કવિ ગુલઝાર કે આનંદ બક્ષી એવું કહી શકે આમાં માણસ કટકે કટકે મરી રહ્યો છે. (કે પછી તુમ ઇતના જો મુસ્કુરા રહે હો, ક્યાં ગમ હૈ જો છુપા રહે હો)

અને ધારો કે આ બધામાં કોઈ વ્યક્તિ ઉપાય બતાવે કે શું વિચારવું જોઈએ અને એ ઉપાય ખરેખર અમલી કરી શકાય એવો હોય છતાંયે માણસને જો એ જંચે નહિ (મોટે ભાગે એવું જ થાય) તો બને એવું કે જે લોકો ઉપાય બતાવનારા છે એ લોકો ય એને ના ગમે.

ફાંસીના કેદીઓ જ્યાં સુધી ફાંસી આપાય નહિ ત્યાં સુધી એ વિચાર કરી કરીને એટલા રીબાય કે ઘણીવાર ફાંસીનો સમય આવે એ પહેલા માનસિક રોગોના શિકાર બને. અમુક વાર એવું જોવા મળેલું છે કે એ કેદીઓને એમની ઓરડીમાં ચારે બાજુ ઝેરી જીવડા વીંછી, કરોળિયા અને કાનખજુરા ફરી રહ્યા હોય એવો આભાસ થાય. ખરેખર જીવડા હોય ના પણ એમનું મન ડીસઓરિયેન્ટેડ થઇ ગયું હોય. આ કેદીઓ સાથે ની સરખામણી એ બહુ એક્સ્ટ્રીમ છે છતાંયે કન્સેપ્ટ એ જ છે.

તે આવો ઉચાટ થાય જ શું કામ? કોઈ પણ પ્રકારનો ઉચાટ શા માટે થાય? ઉચાટની જીવનમાં જરૂર જ શું કામ છે? દુનિયાબનાને વાલે, કાહેકો દુનિયા બનાઈ!!!

About વિરેન શાહ

મારા બ્લોગ પર આપણું સ્વાગત છે. હું મૂળે અમદાવાદનો અને યુંએસેના ડલાસ શહેરમાં રહું છુ. મારા વિચારોને અહી બ્લોગ સ્વરૂપે પ્રસ્તુત કરું છુ. આપનો અભિપ્રાય આવકાર્ય છે.
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

One Response to દુનિયા બનાનેવાલે કાહે કો દુનિયા બનાઈ

  1. prakash oza says:

    વાહ ! વિરેનભાઇ વાહ ! આપના વિંચારોની મક્કામતાએ આપને ઘડ્યા છે. અને તે અનુભવને અનુકરણિય બનાવવા યોગ્ય છે.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s