ડંખ


હજુ તો હું બ્રેક મારું તે પહેલા સામેથી ટેક્ષીએ આવીને ટક્કર મારી જ દીધી. હજુ તો માંડ માંડ ગાડી ચલાવતા શીખ્યા હતા ને એક્સીડેન્ટ થઇ જ ચુક્યો હતો. પહેલો ધ્રાસકો તો એ પડે કે હવે ગાડી રીપેર કરાવીશું કેમની? અને રીપેરીંગના પૈસાનું શું? માંડ માંડ તો ગાડી લીધી હતી. બધે બધા અનુભવ તદ્દન નવા. હજુ તો એક્સીડેન્ટ થઇ રહ્યો હોય ને મન રીપેરીંગ માટે કોને કોલ કરીશું એ ય વિચારી કાઢે.

ગાડીને જેમતેમ કરીને ચલાવીને એપાર્ટમેન્ટ સુધી તો લાવીને મૂકી દીધી જેથી શાંતિથી વિચારવાનો સમય મળે. પણ હવે બીજી મુશ્કેલી: જોબ પર જવા માટે રાઈડની વ્યવસ્થા. અમેરિકા ખાતે રાઈડની વ્યવસ્થા કરાવી ઘણી જ માથાકૂટ વાળી. દરેક જણ પોતપોતાની રીતે સેટ હોય, એમની જોડેથી રોજ રાઈડની વ્યવસ્થા કરીને જોબ પર જવાનું.

અનાથીયે વધુ માથાકૂટ ગાડી રીપેર કરવાની હોય, ગાડીની કિંમત હોય એના કરતા લગભગ ત્રીસ-ચાલીસ ટકા રીપેરનો ખર્ચ આવી જાય એવુંયે બને. અને મોટાભાગે અજાણ્યા લોકોને ગાડી રીપેર કરાવવાની દુકાનવાળા બરાબરના લુંટે એવું બને. આપણને એક તો રીપેરમાં ખબર ના પડે!

તે એક મેક્કો  નામની દુકાનમાં ગયા (જે દેખાઈ ત્યાં ગયા!!). તે મને એને આઠસો ડોલરનો ભાવ કહ્યો. તે એવો તો ભારે લાગે આપણને. તે પછી ત્યાં ગાડી રીપેર કરાવી પણ નાખી. પછી તો ગાડી રીપેર કરાવી એના માસ મોટા બીલો ચુકવ્યા અને કાગળીયાની માથાકૂટ.

એક્સીડેન્ટ થયો ત્યારે રોજ એમ થાય કે થોડું ધ્યાન રાખ્યું હોત તો? સહેજ જ વાળી લીધી હોત તો! આમ સહેજ સ્ટીયરીંગ ફેરવી લીધું હોત તો? સહેજમાં ટક્કર બચાવી લીધી હોત તો? એને બદલે બીજો રસ્તો લીધો હોત તો? અથવાતો એ દિવસે ગયા જ ના હોત તો? અથવા તો પ્લેન લેટ હોતને એરપોર્ટ પર લેટ ગયા હોત તો? ને એક્સીડેન્ટ ના થાય તો શું કર્યું હોત એની કોણ જાણે હજારો શક્યતાઓ તપાસી લીધી હોય. અને મન પળવારમાં આ બધી ગણતરીઓ કરી નાખે.

અકસ્માત થાય ત્યારે કેટલીયે વાતો આપણા કંટ્રોલ બહારની હોય છે. અને એ ઘટના ધ્યાન રાખવાથી એવોઈડ કરી પણ શકાય અને ના પણ થાય.

પણ અમુક ઘટનાઓ જેનો નિર્ણય આપણે જાણી-વિચારી કરીને લીધો હોય છતાંયે એનો અફસોસ થાય. આપણને એમ થાય કે આપણે આમ કેમ કર્યું? જો તે વખતે આવું કરવાને બદલે આવું કર્યું હોત તો? અને એનો મનમાં એવો ડંખ ઉભો થાય કે તમને જંપવા ના દે. અંગ્રેજીમાં એને ગીલ્ટ કહે છે. અને એ ગીલ્ટની એવી તો દુરોગામી અસર થાય કે કેટલીક વાર તો માણસો ડીપ્રેશનમાં સરી જાય.

નિર્ણયો લેવાની વાત આવે ત્યારે તમે જો મનમાં બરાબર ક્લીયર ના હોવ તો શું થાય? તમારા મનમાં શ્રેષ્ઠ નિર્ણય લેવા અંગેની એવી ઊંડી અવઢવ ઉભી થાય. જયારે તમારે એવી પસંદગી કરવાની હોય જેમાં બંને ઓપ્શન્સ સારા હોય ત્યારે કરવું શું? અને ધારો કે આવી અવઢવ પછી તમને એવું માલુમ પડે કે નિર્ણય ખોટો છે અને બદલી શકાય એવો નથી તો?

મને બારમાં ધોરણ પછી બધી જગાએ એડમિશન મળતું હતું. ઈજનેરી કે મેડીકલ બંને ક્ષેત્રે કોઈપણ કોલેજમાં જઈ શકાય. તો મને ઈજનેરી કરવું કે મેડીસીન એની અવઢવ રહે. આ અવઢવ એવી છે કે એના આધારે આપણી આખી જીંદગી કેવી જશે એ નક્કી થાય. અને એક વાર નક્કી થઇ ગયું એટલે પતી ગયું, પછી ફેરફારની શકયતા લગભગ નથી હોતી. તો આવા કિસ્સામાં શું કરવું અને ધારોકે નિર્ણય લઈ લીધા પછી એમ લાગે કે આ નિર્ણય બરાબર નથી તો? તો પછી એમ થયા કરે કે આવું કેમ વિચાર્યું? અને નિર્ણય પછીનો અફસોસ, ગીલ્ટ, ડંખ બરાબર ચાલુ થાય.

કેટલાક લોકોને તો ડંખ વર્ષો સુધી રહેતો હોય છે. આપણને આવો ડંખ રહી ગયો હોય તો શું શું થઇ શકે? નિર્ણયનો આપણને પારાવાર ભાર લાગે, નિર્ણય કરેલ હોય એનાથી મનને કોરી ખાતી પીડા ઉભી થાય. મન બળતું હોય એવું લાગે. આપણને એમ થાય કે એવું કેમ કર્યું? નાહકને ઉપાધી વહોરી લીધી નહીતર આજે કુબેરને શરમાવે એટલી સંપત્તિ હોત અથવા તો ઇન્દ્રને ઈર્ષ્યા થાય એવું ઐશ્વર્ય લઈને બેઠા હોત એવું બધું.

કશુક મોંઘુ ખરીદી લાવ્યા, અને એ ખરીદવાની ઈચ્છા હોય જ તો પણ લોકો એને ઘણીયે વાર પાછુ આપી દે અથવા તો એમ વિચારે કે આની જરૂર નહતી. આ પરિસ્થિતિમાં મોટે ભાગે નાહકનો અફસોસ કરતા હોય છે, અંગ્રેજીમાં એને બાયર્સ રીમોર્સ અથવા તો ખરીદીનો પશ્ચાતાપ કહે છે.

પણ છતાંયે નિર્ણય થઇ જ ગયો હોય તો હવે શું? નિર્ણયનો અફસોસ ના કરવો એવી કેટલીયે વાતો વાંચી છે. આપણા શાસ્ત્રોમાં પણ લખ્યું છે કે સમય ગયેલો પાછો આવતો નથી, પણ શાસ્ત્રોમાં આવું થઇ ગયું હોય તો એનો ઉપાય શું એ લખ્યું નથી. એમ કહે છે કે એનો અફસોસ ના કરવો એટલે એ ભાવનાને તદ્દન ડાબી દેવી, દફનાવી દેવી?!

મોટે ભાગે જે નિર્ણયો લેવાઈ ગયા હોય અને એ ના ગમતા હોય એવું લાગતું હોય છતાંયે એ નિર્ણયો સાથે જ રહેવું પડે એવું હોય તો પછી એ પરિસ્થતિને હ્રિદય પૂર્વક સ્વીકારવી. ફિલ્મોમાં ઘણીવાર એવું બતાવે છે કે હીરોએ હિરોઈનને ખાલી ખાલી છેતરવા માટે જ મિત્રતા કેળવવી. પણ એ ઘણીવાર સાચેસાચી મિત્રતામાં પરિણમે છે.

એવું જ પરિસ્થિતિ સાથે છે. તમને ના ગમતી હોય એવી ઘટના બને તો પણ પછી એના સારા પાસાઓ પર ફોકસ કરો તો? કોઈક ઘટના અણગમતી બની તો પ્રયત્નપૂર્વક ગમે એવી ઘટના તરફ તમે જઈ શકો ના એવું શક્ય છે ખરું?

વાસ્તવમાં ડંખને દુર કરવો ખુબ જ અઘરી વાત છે. ડંખના જુદા જુદા પ્રકાર હોય છે. આપણે અહી જે વાત કરીએ છીએ એ કોઈક અણગમતી ઘટના બની હોય એના ડંખની વાત છે. આપણે એમ કહીએ કે ઘટનાના સારા પાસાઓ પર વિચાર કરો તો ડંખ દુર થશે. પણ છતાયે ડંખ જે રીતે ઓછો થવો જોઈએ એ થતો નથી.

આદર્શ રીતે ડંખતી વાત યાદ આવે તો ય મન વિચલિત થવું જોઈએ નહિ. એનો ઉપાય શું છે? આ વાતનો ઉપાય એટલા માટે ઝટ મળતો નથી કારણ કે ડંખ અમુક રીતે આપણને ફાયદો પણ કરાવે છે! કુદરતે માણસના મનમાં એવી ખૂબી મૂકી છે જેથી આપણે ફરીને ફરી એક જ જાતની ભૂલ કરીએ નહિ. એવી જો ખૂબી ના હોત તો જીવનમાં માનવનું આટલું ઈવોલ્યુશન થયું જ ના હોત.

ધારો કે આપણે એક વાર એવું જાણ્યું કે અગ્નિમાં હાથ નાખો તો દાઝી જવાય અને એવું ફરી કરતા નથી. એ વાત (અથવા ડંખ) આપણે બરાબર યાદ રાખીએ છીએ. પણ એ જ ખૂબી જયારે આપણા મનને પીડા આપે ત્યારે શું? ત્યારે આપણી આ ખૂબી આપણને દુ:ખી કરે છે. આ વાત કોઈ પણ વસ્તુ સાથે સરખાવી શકાય. રસોડામાં એ ચપ્પુ શાક સમારવામાં ઉપયોગી છે પણ ધ્યાન ના રાખીએ તો ચપ્પુ વાગી જાય એવું બને. પણ આપણે ચપ્પુ વાગી ના જાય એનું બરાબર ધ્યાન રાખીએ છીએ. ડંખ કે અફસોસનું એવું જ છે. અમુક વાત આપણને ભૂલ ફરી ના થાય એ માટે બરાબર યાદ રહી જાય છે. પણ પછીથી જયારે કશું થઇ શકે એમ હોય જ ના ત્યારે આપણે એ ધ્યાન રાખવાનું છે એ કે એ ઘટના પર ફોકસ કરવાનો ખરેખર કોઈ અર્થ નથી.

આપણને બની ગયેલી ઘટના ગમતી નથી કારણકે એના પરિણામો ભોગવવા આપણે તૈયાર નથી અને એ વખતે એ ડીસીઝન જે સારામાં સારો લાગ્યો એ લીધો હતો. અને વારે-વારે એવું બને કે જૂની વાતો તાજી થાય. એટલે એ જુના ઝખ્મો, ડંખો કે પછી પશ્ચાતાપ માનવને પીડાની આગમાં ભયંકર બાળે છે. પણ બની ગયેલી વાતનું હવે શું? જો કોઈકવાર તમે ટ્રેનને ચુકી જાવ તો શું કરો? બીજા દિવસે જાવ, પ્લેન ચુકી જાવ તો શું કરો? બીજી ફ્લાઈટમાં જાવ. બની ગયેલી ઘટનાનો અફસોસ કરવાને બદલે એને કારણે ઉભી થયેલી પરિસ્થતિમાંથી આનંદ શોધવો એ જ શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે.

પણ એવું કરવું જરાયે સહેલું નથી. એના માટે મનને મેનેજ કરવું એ મનને સાણસીથી દબાવવા જેવું છે. ઘણીવાર બની ગયેલી ઘટનાના પશ્ચાતાપથી માણસના હ્રિદય પર ઊંડા ઉઝરડા પડતા હોય એવું લાગે છે. પણ તમે જો મનને મેનેજ ના કરો તો શું થાય? મન તમારા ઉઝરડા વધુને વધુ પીડાદાયક બનાવશે.

પછી ઈશ્વરની ખૂબી એવી છે કે સમય પસાર થયે એ ઉઝરડા આપોઆપ રુઝાઈ જશે. અને વધુ સમય પસાર થઇ જાય તો મનને એવું યાદ પણ નહિ રહે કે આવું થયું હતું. અને હકીકતે મન એ ઘટના કે ડંખ આપનારા પ્રસંગો કે નિર્ણયોને સ્વીકારીને ક્યારેક તો મનોમન એવો આનંદ પણ પામે કે જે થયું એ બરાબર છે. આને કારણે આ બીજો ફાયદો થયો.

તો પછી કોન્શીયશલી (સભાન પણે) મનને એવું સમજાવી ના શકાય કે ઘટના બને તો એનો અફસોસ કરવાથી કઈ વળવાનું નથી? મનને એવું સ્વીકાર કરવા માટે તૈયાર કરવું પડે. પણ મેં એવા લોકોને પણ જોયા છે જે આવો અફસોસ કરતા નથી. એમની જગ્યાએ હું હોઉં તો મને પારાવાર અફસોસ થાય કે આને માથે તો શું વીતતી હશે. પણ એ લોકો કુદરતી રીતે, એ ઘટનાને સાચેસાચ સ્વીકારે છે કે આવું કઈ થયું છે તો ભલે થયું, કશો વાંધો નહિ હવે આમ કરીશું. અને મનોમન, સાચેસાચ સ્વીકારવાથી ડંખ તો દુર થાય જ પણ ડંખને બળજબરી પૂર્વક દબાવી દેવો પણ ના પડે.

જો આપણાથી આવું કુદરતી રીતે સ્વીકારી શકાય એમ ના હોય તો? તો પછી આપણે શું કરવું? એનો રસ્તો છે કે આપણે હંમેશા પોઝીટીવ બાજુને જોવી. ભલેને મન હજુ તાત્કાલિક કશુક સ્વીકારવા તૈયાર નથી. છતાંયે એવો પ્રયત્ન કરવો. કુદરતે માનવનું સર્જન જ એવું કર્યું છે કે જે દિશા તરફ નજર કરે એ દિશા એને ગમવા લાગે. જો તમને એક જગ્યા નથી ગમતી છતાંયે ત્યાજ જવાનું આવે તો ધીમે ધીમે એ જગ્યા ગમવા લાગે. એ જ નિયમસર, ધ્યાન એ રાખવાનું છે કે નવી જગ્યાએ તમને જૂની જગ્યા છોડવાનો અફસોસ કરવાનો નથી. નહીતર તમારી જૂની જગા તો ગઈ જ છે અને નવી જગાનો તમે લુત્ફ ઉઠાવતા નથી.

નહીતર ઇતિહાસ એવી કેટલીય વાતોનો સાક્ષી છે જેમાં અમુક ઘટના એમુક રીતે બની હોત તો? ધારોકે ૧૮૫૭ના વિપ્લવમાં ભારત વિજયી બન્યું હોત તો? કે પછી પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ વિજયી થયો હોત તો? અથવા તો ક્રિકેટમાં અમુક વિકેટ ના પડી હોત તો? કાં તો ભારત-પાકિસ્તાનના ભાગલા ના થયા હોત તો? ને એવું તો કેટલુંય છે કે જે આપણે ઈચ્છયું હોય અને ના થયું હોય.

અમુક વાર ઘટનાઓ બને એના પર આપણો કંટ્રોલ હોતો નથી ને અમુક વાર આપણે જે ડીસીઝન કર્યો હોય એ ખોટો ઠરે કે આપણને એવું લાગે કે એ ખોટો નિર્ણય હતો.

આ બધી જ પરિસ્થિતિમાં ડંખને સાચવી, ધીમે ધીમે કાઢવો એ એક ખૂબી છે જેને પ્રેક્ટીસ કરવાથી સિદ્ધ કરી શકાય એમ છે. (અને એ જ રસ્તો છે)  એ પ્રયોગ કરવા જેવો છે અને એ પ્રયોગ ના કરો તો જે પરીસ્થીતી ગોઠવાઈ છે એ તમે દુ:ખી મને ભોગવવાના છો તો નવતર પ્રયોગ કરીને મનને આનંદમાં શા માટે ના રાખવું?

આપણે ત્યાના જાણીતા લેખકોએ આ જ વાત પર સરસ વાત લખી છે. એમના એક કાજળ ઓઝા વૈદ્ય છે. એમનો લેખ “નિર્ણય પછીનો અફસોસ” રીડ ગુજરાતી પર વાંચેલ હતો. સૌરભ શાહ દ્વારા લખાયેલ આવો જ બીજો એક લેખ વાંચેલ હતો. અહી એની લીંક મુકેલી છે.

http://www.readgujarati.com/2011/07/26/nirnay-afsos/

http://saurabh-shah.com/2009/06/26/afsos/

About વિરેન શાહ

મારા બ્લોગ પર આપણું સ્વાગત છે. હું મૂળે અમદાવાદનો અને યુંએસેના ડલાસ શહેરમાં રહું છુ. મારા વિચારોને અહી બ્લોગ સ્વરૂપે પ્રસ્તુત કરું છુ. આપનો અભિપ્રાય આવકાર્ય છે.
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

3 Responses to ડંખ

  1. GUJARATPLUS says:

    very good article.
    “Don’t learn safety rules simply by accident”

    ગુજરાતી ભારતની રાજ્યભાષા કે રાષ્ટ્રલિપિ?

  2. દરેકને નડતી સમસ્યા.
    અને દરેક માટે એક જ ઉકેલ .. વર્તમાનમાં જીવવાનો અભ્યાસ અને અમલીકરણ ..

    —————
    આપણે ધારીએ , એટલું એ મુશ્કેલ નથી. ચપટી વગાડતામાં જ બધા વિચારોથી મુક્તિ મેળવી શકાય છે.

    એ માટે મારા જે કોઈના ચેલા થવાની જરૂર નથી !

    આ ‘ મફત’ પુસ્તક વાંચો,, પચાવો …

    http://gadyasoor.files.wordpress.com/2008/07/the-power-of-now-eckharttolle.pdf

  3. vaibhavi says:

    Really nice one jiju…..

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s