તમારો એપેટાઇટ કેવો છે?


પુસ્તકેષુ હી યા વિદ્યા, પર હસ્તેષુ યદ ધનમ, ઉન્ત્પન્નેષુ ચ કાર્યેષુ, ના સા વિદ્યા, ન તદ ધનમ્. સંસ્કૃતના શ્લોકની વ્યાખ્યા ડૉ. ગદાણીના મુખેથી સાંભળીએ. અમારા એક એન્જીન્યરીંગના સાહેબ. ડો. ગદાણી. એ અમને કહેતા કે પુસ્તકો અને મગજ વચ્ચે ઇન્ડકશનનો સંબંધ નથી. અર્થાત પુસ્તક ઓશિકા નીચે રાખીને સુઈ જઈએ એટલે એમાં રહેલું જ્ઞાન મગજમાં ડાઉનલોડ થઇ ના જાય. પુસ્તકોમાં અપરંપાર જ્ઞાન અને માહિતી અને ટ્રેઈનીંગ ભરેલી છે. એમાંથી આપણે ઉપયોગ કેટલો કરીએ એ આપણા પર છે.

આપણે આપણી ક્ષમતાનો ઉપયોગ કેટલો કરીએ છીએ એ આપણને જ ખબર નથી. એનું કારણ એ છે કે આપણને શું જોઈએ છે, આપણને શું ગમે છે એ આપણા મનમાં/હ્રિદયમાં ખુબ ઊંડે ધરબાયેલું છે અને એને શોધવું અઘરું છે. એને કારણે કેટલીયે વાર આપણે ઘરેડમાં (રૂટીન) આવીને એકનું એક કામ કર્યે જ રાખીએ છીએ. (ઝીંકે રાખો બાપલીયા) એમાંથી કેટલાયે કામો શા માટે, કેમ કરીએ છીએ, ફરીથી કરીશું કે નહિ એની ખબર નથી. બસ આ રૂટીન છે અને કરવાનું છે.

આપણે દોડવું છે પણ ઢાળ નથી મળતો. એક માનવ તરીકે આપણી કેપેસીટી કેટલી અપરંપાર છે? છતાંયે એમાંથી કેટલીયે ક્ષમતા આપણે વેડફી કાઢીએ છીએ. આપણી આંખ કહે છે કે ૫૭૬ મેગપિક્ષેલનો લેન્સ ધરાવે છે. આવી તો કઈ કેટલીયે ખૂબીઓ આપણી પાસે પડેલી છે પણ આપણે એને ધરબાયેલી રાખીએ છીએ. એનું કારણ શું છે?

ધારો કે આપણને કોઈ વ્યક્તિ એક જુનો ઉપગ્રહ (સેટેલાઇટ) વેચે તો શું કરવું? એ સેટેલાઇટ હજારો માનવ કલાકોની મહેનતના અંતે બનેલો હોય. પણ આપણને એ સેટેલાઇટ કેમ વાપરવો એ ખબર નથી. ભેલેને એનું મૂલ્ય મિલિયન ડોલર હોય પણ આપણે એનો ઉપયોગ કરી શકીએ એમ નથી. કારણ કે આપણને એનો ઉપયોગ કેમનો કરવો એ આવડતું નથી.

એવું જ આપણી બાબતમાં છે. ધારો કે કોઈ કંપનીમાં આપણે વીસ વર્ષ કામ કર્યું હોય તો આપણો અનુભવ વીસ વર્ષનો કહેવાય. પણ એકનું એક કામ દર વર્ષે રીપીટ કાર્ય કરતા હોય તો આપણો અનુભવ ફક્ત એક વર્ષનો જ કહેવાય. આપણું એવું છે કે આપણે એકનું એક કામ પુનરાવર્તન કરતા રહીએ છીએ. એટલે એવું થાય કે આપણને નવું કરવાનો આપણો એપેટાઇટ જ એકના એક કામ કરવામાં સમાઈ જાય છે. એટલે નવો વિચાર, નવી વાત નક્કી કરીને નવું કામ કરવાની ઝુંબેશ આપણી પાસે આવતી જ નથી.

પણ એમાં મૂળ પ્રશ્ન ફરીથી એ છે કે આપણને જીવનમાં શું કરવું અને કર્યા જ કરવું એની બરાબર ખબર નથી. આપણને કશુક નવું / ગમે એવું કરવાની ઈચ્છા નથી થતી એવું નથી. એવું કશુક કરવાની ક્ષમતા નથી એવુંયે નથી. પણ પ્રશ્ન એ છે કે નવું કશુક કરવાનું આપણને જડતું નથી. તમારા હાથમાં બંદુક છે અને એમાં ગોળી પણ છે. પણ ગોળી ચાલવાની કક્યાં એ ખબર ના હોય તો બંદુક વાપરવી કઈ રીતે?

તે આપણા મનને ગમે એવો ખોરાક પુરો પડવો કઈ રીતે? આપણી રોજ-બરોજની જવાબદારીઓ એટલી બધી હોય કે આપણે એમાંથી ઉંચા જ ના આવીએ. આપણને કોઈ એમ કહે કે બોસ, એક જોરદાર ચોપડી આવી છે, વાંચવા લાયક છે. ભાઈ, એ ચોપડી તું તારે ત્યાં રાખ. મારી પાસે વાંચવાનો ના સમય છે ના ઈચ્છા. કે પછી જીમ જોઈન કરવાની વાત હોય. તો આપણે એમ કહીએ કે એટલો સમય જ નથી કે જીમમાં જઈ શકીએ. અરે તું નહિ માને પણ મને આ મહિને વાળ કપાવવાનો સમય પણ મળ્યો નથી. કોઈક નવો ટ્રેનીંગ કોર્સ આવ્યો હોય જેમ કે તમારી નેગોશિયેશન શક્તિ કઈ રીતે ખીલાવશો? એને કહે કે ભાઈ મને અઠવાડિયે એક કલાક વધારે ઊંઘવાનો આપી દે તો હું આપો-આપ જ એ શીખી જઈશ. આર્ટ ઓફ લીવીંગ વાળા શ્રી રવિને ક્યાં રોજ બોસ જોડે લમણાં લેવાના છે!?

મારે તો જો હું આઠ કલાકની નીંદર લઉં એટલે જ ભયો ભયો. એનાથી વધુ મારે બીજું શું જોઈએ. અને વાતેય ખરી છે. આપણા કામોની સંખ્યા જુઓ તો એમ જ લાગે કે ખરેખર તો આપણે સુપર હ્યુમન છીએ. જોબ પર આપણે કોણ જાણે કેટલુંય કામ કરી નાખીએ. બાળકોના કેટલા કલાસીસ ચાલ્યા કરે? અને એમાં પછી બર્થડે પાર્ટીમાં કોણ જશે? અને પેલા શૈલેશની વાઈફ બીમાર પડી છે તો ત્યાં ટીફીન મોકલવાનું છે. ઇન્ડીયામાં ષષ્ટિપૂર્તિની ઉજવણી છે તો માસાને ફોન કરવાનું ભુલાય નહિ. ઘરમાં બાથરૂમના શાવરની ક્લીપ નીકળી ગઈ છે તો એ લીક થાય છે. અને આ ઘરમાં ગ્રેનાઈટનું પ્લેટફોર્મ કરવાનું છે એ તો ચાર વર્ષથી બાકી છે. અને ગ્રુપોનના પચાસ ટકા યોગાની કુપન એક્સપાયર થવા આવી છે. અને આ વર્ષનું ટેક્ષ, મકાન વેરો, સબસ્ક્રિપ્શન રીન્યુઅલ, વાર્ષિક મેડીકલ ચેકપ,…….

“તારે જમીન પર” મુવીમાં બતાવે એવું કે ઘડિયાળને ટકોરે જીવવાનું. ઉઠવામાં પાંચ મીનીટ લેટ થઇ જાય તો જીવનની સાઈકલ ખોટકાઈ જાય. આખી પુરપાટ દોડતી ટ્રેન ચીચીયારી મારતી ઉભી રહી જાય. બધું જ ખોરવાઈ જાય.

ચોપડીઓ તો વાંચવી છે પણ આજે નહિ. જીવનના નવરાશના સમયે જ વાંચીશું. અલાસ્કાની ધ્રુવીય પ્રદેશની લાઈટો જોવી છે. પણ એ આજે તો નહિ જ. આજે તો કામ એટલું છે કે શ્વાસ ખાવાનું ભૂલી જાઉં પણ તો એ દોડ્યા કરું. એમાં ઘરને નવો કલર કરવાની ઈચ્છા તો સહુથી છેલ્લા ક્રમમાં કાં તો લીસ્ટમાં જ ના હોય.

તો આ બધા અનિવાર્ય કામના હુમલાઓમાં આપણે નવું કશું શોધી કેમનું શકીએ? આપણે દોડવું છે ને ઢાળ મળ્યો એવો ઘટ તો કરી જ કેમનો શકીએ? આપણો જે પ્રકારનો એપેટાઇટ હોય તો એને શોધવા જવો ક્યાં? શોધવા જવાનો સમય ક્યાં છે?

એટલે આપણે આપણા એપેટાઇટને ક્યાં વાપરીએ છીએ? વોટર પાર્કમાં જઈને ધુબાકા કરીએ, જોબ પર લાંબા પહોળા કામો પુરા કરીએ. કલાકો સુધી ગપ્પા મારીએ. ઘણા કલબોમાં જઈને મોજ-મસ્તી કરે. ઘણા સમાજસેવા પર રીત સરનો હુમલો જ કરે. જાણે કે સમાજસેવાનો એટેક આવ્યો હોય. કોઈક વળી પુસ્તકોમાં ખોવાઈ જાય. મુનશી પ્રેમચંદ પર સંશોધન કરી નાખે. કે પછી ગોલ્ફ રમવામાં સમય પસાર થઇ જાય.

પણ અનુરાગની વાત અલગ છે. અમારા એ મિત્ર તદ્દન અધ્યાત્મિક થઇ ગયા છે. એમને અધ્યાત્મ તરફ એટલું બધું (અરે એટલું બધું) વાંચી નાખ્યું છે. દરેકે દરેક ધર્મના પુસ્તકો, એની ફિલોસોફી, ભાગવત, ગીતા, કુરાન જેટલું હાથે આવ્યું એટલું બધું જ. એના માટે હજારો ડોલર ખર્ચી નાખ્યા. ક્યાં કશુક કૈક જાણવા મળે, નવી વાત જોવા મળે (અધ્યાત્મ રિલેટેડ) એટલે એ પહોચી જ જાય. હકીકતે મનના ઊંડા એપેટાઇટને આમને અધ્યાત્મ તરફ વાળી દીધો છે. એમને એ કરવામાં આનંદ પણ ઘણો જ આવે. જીવનનો ધ્યેય સંપૂર્ણપણે ફક્ત અને ફક્ત આ બધું જાણવા માટે જ. એટલે ક્ષણે-ક્ષણનો હિસાબ કરવામાં આવે તો જાગરુકતા સાથે (કોન્સીયસ્લી) સમય એમાં જ પસાર થઇ રહ્યો છે એવું લાગે.

પણ મને પ્રશ્ન એ થાય કે મને શું ગમે છે એની મને જ ખબર નથી. મારો એપેટાઇટ શેનો છે? કઈ વસ્તુ હું હજારો અને લાખો વાર કર્યા જ કરું, અને આનંદથી હંમેશા કર્યા જ કરું? આજે તો મૃત્યુ આવે તો ય અફસોસ નથી, મેં દરેકે દરેક પળને માણી છે, મને ગમે એ કર્યું છે. મારું જીવન જેટલી વાર આવે એટલી વાર એકઝેટ હું આવું જ ફરીને ફરી કરું. એવું કઈ રીતે શોધવું?

દરેક માણસ અલગ હોય છે એટલે એની ઈચ્છાઓ પણ અલગ હોય. જેમને સરહદ પર જઈને લડવાનું ગમે એને કોલેજમાં ભણાવવાનું જરાયે ના ગમે. જેમને કુંના વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ થવાનું ગમે એને ચીફ આર્કિટેક્ટ થવાનું ના ગમે. દરેકનો એપેટાઇટ અલગ હોય.

આપણો પ્રશ્ન એ છે કે આપણે આપણો એપેટાઇટ શું છે એ શોધવાને પ્રાધાન્ય આપતા જ નથી. એટલે એવું થાય કે આપણે સામે જે આવ્યું એ ખાઈ લઈએ છીએ. આજે ખીચડી પીરસી છે તો એ ખાઈ લીધી ને કાલે પૂરી-શાક છે તો એ ખાઈ લીધા (વાત શું ભાવે અને ના ભાવે એની નથી, વાત આપણને કેવા કામો કરવા ગમે અને ના ગમે એની છે). પણ આંપણને ખરે ખર શું ગમે છે એ શોધવા માટે બરાબર સંશોધન કરવું પડે આપણી જાતનું. અને એ પણ હજારો કાર્યોમાં અટવાયેલા હોય ત્યારે. એ સંશોધન કરવા માટે સમય અને શક્તિ ખર્ચવા પડે. આળસ છોડી ઉભા થઈને જાત જાતના પ્રયોગો કરવા પડે. કેટલાય પ્રયોગો જોખમી નીવડી શકે (કારણકે એ આપણી રૂટીન લાઇફને ખોરવી શકે એવા હોઈ શકે.) તે એવું કોઈએ કર્યું છે?

જેમને અધ્યાત્મમાં ખુબ રસ હોય અને એને જ પોતાની પ્રાયોરીટી બનાવી હોય એમને એવું કર્યું છે એવું કહેવાય. નરસિંહ મેહતાએ એવું કર્યું હતું. સચિન તેન્ડુલકરે એવું કર્યું છે. ક્રિકેટ એટલી હદે ગમે કે એમાં તમામ સીમાડાઓ વટાવીને કામ કર્યું. તો ય ખુબ જ ખુશ રહીને. સત્યજીત રેએ એવું કર્યું. અમિતાભ બચ્ચને એવું કર્યું. અભિનયમાં બેહદ રસ. અને અભિનયને જ જીવન બનાવી દીધું. કે પછી ધીરુભાઈ અંબાણીએ કર્યું. એમને જે કરવું હતું એ સતત કર્યે રાખ્યું.

આપણે એવું કશું ફૂલ થ્રોટલ વાળું કામ કેમ નથી કરતા? એમાં સહુથી મોટો પાયાનો પ્રશ્ન છે કે આપણને શું કરવું એની ક્લીયર કટ સમજ નથી. અને એવી સમજણ ઉભી કરવા માટે ઘણા જ પ્રયત્નો કરવા પડે. મને શું ગમે છે એ શોધવાનું કામ સરળ નથી. એના માટે આળસ છોડીને મનોમંથન કરવું પડે. તો આપણને ખબર પડે કે આપણે કેવા પ્રકારનું કામ કરી શકીએ. ડૂબતો માણસ હવાતિયા મારે ત્યારે જે તીવ્રતાથી બચવાનો પ્રયત્ન કરે છે એવી તીવ્રતાથી આપણે આપણો પેશન નથી શોધતા. જેમને શોધ્યો છે એમને જડ્યો છે. બાકી તો મારો એપેટાઇટ શું છે? જોબ પર જવું કારણકે કમાણીનું સાધન છે, આવશ્યકતા છે એટલે નહીકે પેશન છે.

 

 

About વિરેન શાહ

મારા બ્લોગ પર આપણું સ્વાગત છે. હું મૂળે અમદાવાદનો અને યુંએસેના ડલાસ શહેરમાં રહું છુ. મારા વિચારોને અહી બ્લોગ સ્વરૂપે પ્રસ્તુત કરું છુ. આપનો અભિપ્રાય આવકાર્ય છે.
This entry was posted in Uncategorized. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s